SHERLOCK

Sherlock: Baker Street’ten 21. Yüzyıla Uzanan Zihinsel Bir İhtilal

Viktorya döneminin sisli sokaklarını ve fayton seslerini, bilginin hıza, hızın ise gürültüye dönüştüğü enformasyon çağı için yeniden kalibre etmek mümkün müdür? Bu, sadece bir dekor değişikliği değil; 1887’den bu yana edebiyatın en büyük pop ikonlarından biri olan Sherlock Holmes’ün ruhunun modern dünya dinamikleriyle yeniden inşa edilmesidir. 2010 yılında BBC ekranlarında yankılanan o iddialı tanım, bu dönüşümün manifestosu niteliğindeydi:

“İmkânsızı çıkardığında elinde kalan şey, ne kadar düşük ihtimalle de olsa gerçeklerdir. Ben yüksek işlevli bir sosyopatım; sadece gözlemlemiyorum, görüyorum.”

Sherlock’un 19. yüzyıldan 21. yüzyıla taşınması, basit bir zaman yolculuğu değil, dehanın anatomisinin dijital bir cerrahlıkla yeniden tasarlanmasıdır. Bu makalede, Baker Street 221B’nin aslında North Gower Street’teki bir setten çok daha fazlası olduğunu, modern anlatı sanatının bu “zihinsel ihtilalini” katman katman inceleyerek göreceğiz.

Modernizasyon Stratejisi: Mektuplardan Blog Yazılarına

Steven Moffat ve Mark Gatiss, Sherlock’u modernize ederken “sadakat” kavramını metne kelimesi kelimesine bağlılıkta değil, orijinal eserin okuyucuda bıraktığı “çağdaşlık” hissinde aradılar. Bu noktada kullanılan üç temel strateji —Dönüşüm, yorum ve örnekleme— hikâyeyi bir yadigâr olmaktan çıkarıp yaşayan bir organizmaya dönüştürdü.

Özellikle Watson’ın günlüğünün bir blog’a dönüşmesi, sadece bir teknoloji güncellemesi değil, anlatı erişilebilirliğinin radikal bir değişimidir. 1800’lerde Watson bir dergi kitlesi için yazarken, 2010’da blog yapısı izleyiciyi aktif ve eş zamanlı bir katılım sürecine davet eder.

• Günlükten Bloga (Erişilebilirlik): Klasik anlatıdaki kâğıt-kalem yerini, gerçek zamanlı yorum yapılabilen ve kurguyla gerçeklik arasındaki sınırı flulaştıran dijital bir platforma bırakır.
• Pipo Yerine Nikotin Bandı (Modern Bağımlılık): Viktorya döneminin piposu, modern şehir hayatının yasakları ve Sherlock’un “üç yama seansı” olarak adlandırdığı nikotin bantlarıyla yer değiştirerek karakterin bağımlılıkla mücadelesini günceller.
• GPS ve Akıllı Telefon (Duyuların Uzantısı): Sherlock, Londra sokaklarını zihninde bir harita gibi taşırken, GPS verileri ve kısa mesajlar (SMS) onun bilişsel hızının görsel birer uzantısı haline gelir.

“Zihin Sarayı” ve Görsel Anlatının İhtilali

Dizinin en büyük devrimlerinden biri, Sherlock’un bilişsel sürecini izleyici için şeffaf hale getiren görsel dildir. Sherlock’un “Zihin Sarayı” (Mind Palace) dediği teknik, kökeni Antik Roma’daki “Loci Yöntemi”ne dayanan tarihsel bir hafıza sanatıdır. Bu tekniği 16. yüzyılda Çin’e tanıtan İtalyan Cizvit Matteo Ricci gibi dâhiler, bilginin hayali mekânlara yerleştirilerek korunabileceğini kanıtlamıştı.

Dizi, bu soyut tekniği ekranda uçuşan metinler ve grafiklerle görselleştirerek izleyiciyi bir “adli hayranlık” sarmalına sokar. Benedict Cumberbatch, karakterini bu dâhiyane ama fırtınalı zihnin içine hapsolmuş bir gerçekliğe oturtma ihtiyacını şu sözlerle vurgular:

“Bir oyuncu olarak Sherlock’un nasıl bu kişiye dönüştüğünü anlamalıydım. Onu bir gerçekliğe oturtmanız gerekir; sadece birtakım jestlerle sete öylece süzülemezsiniz, yoksa karakterin evrimi içinde inandırıcılığınızı yitirirsiniz.”

Benedict Cumberbatch

Christopher Lee, Jeremy Brett, Vasily Livanov ve Michael Caine gibi daha birçok usta oyuncu ve son olarak ise Robert Downey Jr. tarafından canlandırılmıştı.Yayın tarihleri, Elemantary ( başka bir güncel versiyon) dizisiyle çakışmasına rağmen başarılı çekim teknikleri ve oyunculukları nedeniyle, Cumberbatch ’in  SHERLOCK’u hepsinin önüne geçerek tüm zamanların en iyisi olmayı başardı. Bunda Benedict Cumberbatch ’in üstün oyunculuk performansı, karaktere yansıttığı soğuk İngiliz görüntüsündeki sıcaklık (!?) çok etkili diye düşünüyorum. Bir robot edasındaki duyarsızlığına rağmen içindeki benlik ve insanlık mücadelesini çok iyi yansıtarak rolüne hakkını vermiş. Bu, agnostik karakterin güncel versiyonunun, “hafıza sarayının” labirentlerinde gezinirken şaşıracaksınız.

Kusurlu Dehanın Anatomisi: Benedict Cumberbatch ve Soybağı

Benedict Cumberbatch’in Sherlock’u küresel bir fenomene dönüştürmesinin ardında, sadece oyunculuk yeteneği değil, karakterle olan şaşırtıcı bağları da yatar. İlginç bir tarihsel rastlantı olarak Cumberbatch, karakterin yaratıcısı Sir Arthur Conan Doyle ile 16. dereceden kuzendir (ortak ataları John of Gaunt’tır). Bu genetik miras, onun role olan titiz yaklaşımıyla birleşir.

Cumberbatch, Sherlock’u canlandırırken bir mantık hatasını da estetik bir gerçeğe dönüştürür: Kitaplarda ve dizide Sherlock’un yöntemi “tümdengelim” (deductive) olarak adlandırılsa da, aslında Sherlock “tümevarımsal” (inductive) bir akıl yürütme kullanmaktadır. Parçalardan bütüne giden bu kusurlu ama keskin yolculuk, karakteri bir süper kahraman değil, insani bağ kurmakta zorlanan bir deha olarak konumlandırır.

Bu “insani” derinliği pekiştiren diğer unsurlar ise dizinin bir “aile işletmesi” gibi kurgulanmasıdır:

• Gerçek Ebeveynler: Sherlock’un anne ve babasını, Cumberbatch’in gerçek hayattaki oyuncu ebeveynleri Wanda Ventham ve Timothy Carlton canlandırmıştır.
• Gerçek Hayat Bağları: Watson’ın eşi Mary (Amanda Abbington), Freeman’ın o dönemki gerçek hayat arkadaşıdır; Mycroft’u canlandıran Mark Gatiss’in eşi ise dizide avukat rolündedir.
• Speedy’s Cafe: Baker Street 221B olarak kullanılan North Gower Street’teki evin altındaki Speedy’s Cafe, bugün “Sherlock” ve vejetaryen “Watson” sandviçleriyle kurgunun gerçeğe sızdığı bir mabet niteliğindedir.

Bir Aynanın İki Yüzü: Danışman Suçlu Moriarty

Profesör Moriarty, dizide “Danışman Suçlu” olarak yeniden tasarlanırken Sherlock’un karanlık ayna görüntüsü işlevini görür. İkili arasındaki düello, entelektüel bir üstünlük yarışından ziyade, her iki dâhinin de en büyük düşmanı olan “can sıkıntısı” ile baş etme çabasıdır.

Moriarty ve Sherlock arasındaki zıtlık, görsel bir simetriyle desteklenir: Sherlock’un uzun, kıvırcık saçları ve yüksek yakalı uzun paltosu, Moriarty’nin kısa ve düzgün taranmış saçları, kravatı ve şık ceketleriyle taban tabana zıttır. Bu görsel aynalama Moriarty’nin şu unutulmaz repliğiyle birleşerek finalin trajedisini hazırlar:

“Sana bir düşüş borçluyum, Sherlock. Bir düşüş borçluyum.”

Sherlock’un “Zihin Sarayı” tekniğini kullanırken yaptığı el hareketlerine ve odaklanma ritüellerine dikkat edin. Bu sahnelerdeki görselleştirme (ekranda beliren yazılar, donan kareler), sinema tarihinde “dâhinin çalışma anını” göstermek adına yapılmış en etkili anlatım dillerinden biri kabul edilir ve günümüzde pek çok diziye (CSI: Cyber, The Good Doctor vb.) ilham kaynağı olmuştur. Dizi, “anlatma, göster” ilkesini “düşünceyi göster” seviyesine taşımıştır.

“Yürüdüğümüz yol ne zaman ayağımıza dolanır?

Yol ne zaman tek bir güzergâhı olan, bir nehre döner?

Ölüm, hepimizi Samarra’da bekliyor…”

Sherlock Holmes herkes tarafından bilinen tarihin en ünlü kurgu dedektif karakterlerinden biri. Sir Arthur Conan Doyle tarafından yaratılan, 1854 doğumlu hayali karakterin, günümüze uyarlanmış versiyonu, 2010-2017 yılları arasında yayınlanan Sherlock dizisi, konusu, oyuncuları, fragmanları ve müzikleriyle etkileyici bir yapım. Giriş cümlemiz dizinin bana göre, en çarpıcı repliği…İzlerken replikteki “Samarra” kelimesine aklım takılmıştı. Eğer zihniniz bir kelime avcısıysa bazen farkında olmadan dikkatinizi çekenlerin altını çizer ve kayıtlara geçersiniz. Ben de öyle yapmıştım.

Samarra

Sonrasında kelimeyi araştırdığımda, özellikle Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılış dönemine ilişkin araştırmalarıyla tanınan gazeteci, yazar Murat Bardakçı’ya ait bir makale dikkatimi çekti. Makale dizinin yayınlamasından neredeyse 4-5 yıl önce yazılmış. Bardakçı yazısında diyor ki; Samarra gayet iyi bilmemiz ve hatırlamamız gereken bir beldedir, zira Ortadoğu’daki ilk Türk şehridir, Anadolu’nun Türkleşmesinden önceki ilk güçlü kalemizdir ve tarihimizde önemli bir hatırası vardır. Bizde asırlar boyunca “Sámrá” denmiştir ama ismi yabancı haber ajanslarında “Samarra” diye diye telaffuz edilince bu hali almıştır. (Arapça’da “göreni mutlu eder” anlamına gelen “surre men raa” halk arasında “Samarra” diye telaffuz edilir olmuş) Devamını linkten okuyabilirsiniz. Çok ilginç bulacağınıza eminim. Linkini buraya, yorumu da size bırakıyorum.

Diziye gelince; senaryosu Mark Gatiss ( aynı zamanda dizide Sherlock ’un ağabeyi rolünde oynadı) tarafından tekrar uyarlanan dizi, 2010 yılından itibaren İngiliz BBC One kanalında gösterime girdi ve gördüğü büyük ilgi sonucunda 4 sezon olarak yayınlandı. Karakter defalarca televizyon ve sinema dünyasına uyarlandı.

Sherlock 4.0

Benedict Cumberbatch ’in modern Sherlock Holmes karakteri kredi kartı, cep telefonu, otomobil, uçak gibi günümüze ait araç gereçleri kullanırken, Martin Freeman’ın hayat verdiği Dr. John Watson ise online yazılar yayınlayan bir bloger…

Holmes ve Watson ikilisi tesadüf eseri tanışıyor ve 221b Baker Sokağı’nda yaşamaya başlıyor. İkili birbirlerini tanıyıp anlamaya çalışırken şehirde gerçekleşen cinayetleri açığa çıkarmaya uğraşıyor. Holmes ’ün kıvrak zekası, profil uzmanlığı ve Watson’ın savaş doktorluğu deneyimi, kararlılığıyla işlenen cinayetler çözülüyor. Fakat yolun sonu, diğer serilerden de aşina olduğumuz bir isme Profesör James Moriarty’ye çıkıyor. Dizi Holmes & Moriarty çatışmasına da farklı bir bakış açısı sergilemiş. Bu nedenle son sezondaki akışı çözmek için tekrar izlemek isteyebilirsiniz.

Sherlock, sadece dedektifler ve araştırmacıların ipuçları peşinde koştuğu bir yapım değil.

İnsan ilişkileri ve sosyal yönden zayıf olan Sherlock, savaş gazisi Dr. John Watson (Martin Freeman) karakteri ile zıt olmasına rağmen ilişkilerini yürütmeye çalışırken zorlanıyor. Bu nedenle dizi, diğer Sherlock dizilerinden farklı olarak duyguları derinlemesine incelemeyi,  insan ve toplum psikolojisini, zihnin derinliklerini ve felsefeyi de ön planda kullanmış. Birbirlerini zıtlıklarıyla tamamlayan bu sıradışı ikiliden çok keyifle izlenen bir takım çıkmış.

Zihinsel Bir Mirasın Dersleri

Her şeye rağmen Sherlock, modern anlatı sanatında bir mihenk taşı olma özelliğini koruyor. Baker Street’ten 21. yüzyılın veri bombardımanına uzanan bu yolculuk, bize mantığın duygularla olan ebedi imtihanını gösterdi. Sherlock Holmes, bir “yadigâr” değil, her zaman “şimdi” olan canlı bir figürdür; çünkü o, kaosun içindeki deseni görmeyi bilen tek kişidir.

Bilgi çağının dijital gürültüsü içinde Sherlock bize en büyük dersi fısıldıyor:

Gözlemlemek yetmez, görmek gerekir.

Peki, siz kendi zihin sarayınızda hangi imkânsız gerçekleri saklıyorsunuz?

REPLİKLER

“Kitap cebinde taşıdığın sihirli bir bahçe gibidir.”

“Gülümsemek reklam yapmaktır.”

“Acı insanı uyuşturur”

“Bütün hayatlar sona erer, bütün kalpler kırılır.”

“Duygu denen şey sadece kaybeden tarafta bulunan kimyasal bir kusurdur.”

“Bu senin kalbin ve asla kalbinin beynine hükmetmesine izin vermemelisin.”

“İnsanlar olduğu sürece her zaman zayıf bir nokta vardır.”

“Dâhilerin zaafıdır bu John, seyirciye ihtiyaç duyarlar.”

“Meleklerin tarafında olabilirim, ama sakın onlardan biri olduğumu düşünme.”

“Tek sahip olduğum şey yalnızlık. Yalnızlık beni koruyor.”

“Bir şeyi saklamanın en iyi yolu, onu herkesin görebileceği bir yere koymaktır.”

Sherlock Holmes

DİZİ KÜNYESİ:

Yönetmen: Paul McGuigan, Nick Hurran

Senaryo: Mark Gatiss, Steven Moffat

Oyuncular: Benedict Cumberbatch, Martin Freeman, Una Stubbs, Rupert Graves, Louise Brealey

Tür: Suç, Dram, Gizem

Yıl: 2010-2017